De jonge Franse kunstenaar JR gaat het liefst anoniem door het leven. De onderwerpen van zijn kunst blijven daarentegen verre van anoniem: Zwart-wit portretten van gewone bijzondere mensen figureren meer dan levensgroot op gebouwen, daken en trappen van de plaatsen waar zij wonen, vaak plaatsen zonder kunst of cultureel centrum. JR’s missie is het doorbreken van stereotiepe beelden van mensen en het brengen van kunst op plekken waar geen kunst is zoals arme wijken in Kenia, Sierra Leone, Laos en Marokko. Voor zijn project Women are heroes ging hij op zoek naar heldinnen in de krottenwijk Providência (de ‘Voorzienigheid’) in Rio de Janeiro, de oudste favela van de stad.

JR’s aandacht werd getrokken door de moord op drie jongens door de militaire politie die in Providencia voortdurend in gevecht is met gewapende drugsbendes. Ook ontdekte hij dat er in Providencia geen enkel cultureel centrum is. Een maand lang fotografeerden JR en de lokale fotograaf Mauricio Hora, geboren en getogen in Providencia, alledaagse onbekende vrouwen in de wijk die in moeilijke, gevaarlijke omstandigheden de steunpilaren zijn van de lokale gemeenschap. Hun foto’s werden enorm uitvergroot en op de muren van huizen en op de trappen van de steile heuvel geplakt. Daardoor is het voor de inwoners van Rio net alsof de vrouwen van Providencia van grote hoogte letterlijk op hen neerkijken en hun stad overzien.

Onder de geportretteerde vrouwen is Rosiete Martins die wist te voorkomen dat een vierde jongere door de militaire politie werd meegenomen. En het verweerde gelaat van dona Benedita, de grootmoeder van één van de drie vermoorde jongens, is meer dan levensgroot afgebeeld op een steile trap in de heuvel. Beide vrouwen hielpen JR’s team gedurende de maand werken in Providencia. Rosiete zei dat haar betrokkenheid bij JR’s project haar uit een diepe depressie had gehaald. En dona Benedita beschouwt zich nu als een heldin in de strijd om in Providencia te overleven. Behalve de portretten zijn er ook foto’s en een documentaire gemaakt van de totstandkoming van deze productie.

En nu komt InsideOut, zoals JR’s inmiddels wereldvermaarde internationale kunstproject heet, naar mijn eigen woonplaats Tilburg. De organisatie van Incubate, internationaal vermaard alternatief muziek- en kunstfestival, is in samenwerking met JR het project Mothers gestart. In september van dit jaar moeten er 5000 portretten van gewone bijzonder moeders overal in de stad hangen. Heel benieuwd hoe dat eruit gaat zien. En vooral welk effect dat heeft. Op de inwoners en bezoekers van Tilburg. En op de moeders…

Soms maak je zoiets moois mee dat je het met de hele wereld wilt delen. Zoals Cristina Branco die het liedje Nào há só tangos em Paris zingt. Muziek spreekt vaak voor zichzelf maar ook de tekst is erg de moeite waard. En omdat er niet zoveel mensen Portugees spreken, heb ik de tekst vertaald. Om zelf te ervaren hoe een zangeres en een schrijver in drie minuten een compleet kunstwerk construeren. De woorden zijn van Pedro da Silva Martins. De stem van Cristina. Begeleid door een bandoneon, een Portugese gitaar en een contrabas. En aan het eind is er het schilderij van een verloren liefde in Parijs.

Ik kuste je portret, de kleur vervaagde

tot een abstract lichaam, geschilderd door heimwee,

Het zoeken naar je contouren maakte me gek:

“Zeg me, Picasso, waar is zijn mond?”

Je portret ga ik tentoonstellen in Parijs,

Tweedehands, vervaagd… zien of iemand me kan vertellen

Waar ik je kan vinden, of ik je niet ben verloren…

Mijn tranen hebben mijn gezicht gewist.

Een trieste fado heeft bezit van me genomen.

Ik stortte me in andere armen maar niets helpt…

“Zeg me, Picasso, wat voor soort liefde is dit?”

Mijn portret ga ik in Parijs tentoonstellen

en zo zal ik gelukkig zijn aan je zijde

Als ik je niet vind, heb ik je nooit verloren.

Ik weet…

Er zijn niet enkel tango’s in Parijs, en in de fado’s waaraan ik me overgeef

Vind ik slechts fragmenten van jou.

Maar goed,

Weet dat ik op je wacht.

Als ik je met een kus heb gewist,

kan ik je met een kus ook weer laten verschijnen!

Beijei teu retrato,
esborratou-se a tinta,
num corpo abstracto
que a saudade pinta…
E a esquadrinhar teus traços já dei por mim louca:
‘Diz-me lá, Picasso, onde ele tem a boca?’

Esse teu retrato
vou expô-lo em Paris,
já usado e gasto
ver se alguém me diz
onde é que te encontro,
se não te perdi…

Por te ter chorado
desfiz o meu rosto
e num triste fado
encontrei encosto.
Dei-me a outros braços mas nada que preste…
‘Diz-me lá, Picasso, que amor é este?’

Este meu retrato
vou expô-lo em Paris,
e assim ao teu lado
eu hei-de ser feliz.
Se nunca te encontro
nunca te perdi.

Sei…
não há só tangos em Paris,
e nos fados que vivi
só te encontro em estilhaços

Pois bem,
Tão certa, espero por ti.
Se com um beijo te desfiz,
com um beijo te refaço!

Este meu retrato
vou expô-lo em Paris,
e assim ao teu lado
eu hei-de ser feliz.
Se nunca te encontro
nunca te perdi.

Sei…
não há só tangos em Paris,
e nos fados que vivi
só te encontro em estilhaços

Pois bem,
Tão certa, espero por ti.
Se com um beijo te desfiz,
com um beijo te refaço!
Se com um beijo te desfiz,
com um beijo te refaço!

Er dreigt een handelsoorlog tussen Argentinië aan de ene kant en Spanje en de EU aan de andere: De Argentijnse president Fernández-Kirchner en haar regering hebben besloten tot de aankoop van 51% van de aandelen van oliemaatschappij YPF, dochter van de Spaanse oliegigant Repsol. Repsol was al een poos in onderhandeling met Chinese gegadigden voor een meerderheidsbelang maar die onderhandelingen zijn nu doorkruist door Kirchner. Zij wil af van de grote buitenlandse multinationals die winst maken uit Argentijnse oliebronnen maar die niet ten goede laten komen aan het Argentijnse volk. De populaire president heeft het lef om een buitenlands bedrijf te nationaliseren in een tijdperk waarin Europa en de Verenigde Staten nog steeds geen lessen hebben getrokken uit de door de rücksichtsloze privatiseringsdrang van overheden en bedrijven veroorzaakte financiëel-economische recessie.

De meningen over Fernández-Kirchner’s move zijn verdeeld: Veel traditionele liberale economen, politici en ondernemers verketteren haar met bangmakerij dat geen buitenlands bedrijf zich nog in Argentinië zal vestigen, met ineenstorting van de al moeizaam draaiende Argentijnse economie. Anderen denken dat het wel mee zal vallen. Zo zei politiek econoom Barbara Hogenboom van het Centrum voor  Latijns Amerikastudies CEDLA in Amsterdam op radio 1 bij Villa VPRO dat bijvoorbeeld Chinese investeerders zich toch wel zullen melden. Alleen zullen zij de oliewinsten via de Argentijnse overheid moeten delen met de Argentijnse bevolking in plaats van met buitenlandse aandeelhouders.

Er is ook een parallel te trekken met buurland Brazilië dat weliswaar veel meer economische kracht heeft maar dat eveneens een behoorlijk protectionistische economische koers vaart. Brazilië is booming en iedereen wil een graantje meepikken. De Braziliaanse regering onder leiding van president Dilma Rousseff van de Arbeiderspartij vindt dat prima maar wil er net als Kirchner en de haren door enkele stevige maatregelen voor waken dat die graantjes het land verlaten over de ruggen van de Brazilianen. Zo is elk buitenlands bedrijf dat de sterk groeiende Braziliaanse markt wil aanboren verplicht om een lokale Braziliaanse partner te vinden die de baas blijft over de investeringen. Er moeten Braziliaanse werknemers worden aangenomen en de tariefmuren zijn hoog. Venezuela is een ander land waar de overheid onder de straffe leiding van Hugo Chávez economisch flink sturend is en de absolute zeggenschap heeft over bijvoorbeeld de enorme olievoorraden. Venezuela is echter weer een ander geval omdat de staat al veel langer, dus vóór Chávez al, een flinke vinger in de pap van het bedrijfsleven had.

Een vergelijkbare ontwikkeling maakt Argentinië door waar Kirchners overleden echtgenoot president Néstor Kirchner tien jaar geleden het rampzalige neoliberale privatiseringsbeleid van de toenmalige machthebbers overboord gooide. Hij schafte de amnestiewet voor schenders van mensenrechten tijdens de militaire dictatuur af en onthief corrupte rechters en militairen van hun functie. Ook tartte hij het Internationale Monetaire Fonds door in 2005 aan te kondigen dat Argentinië €84 miljard van de door de oude conservatieve cliëntelistische bestuursoligarchie opgebouwde €176 miljard aan staatsschulden niet zou terugbetalen, wat een schokgolf door de internationale financiële en politieke instituties zond. Kirchner benadrukte de noodzaak van transparantie, het afleggen van maatschappelijke verantwoording door bedrijven en instanties en van  investeringen in duurzame energie en productie. Ook steunde hij de linkse buurpresidenten Evo Morales van Bolivia, Lula van Brazilië en Chávez van Venezuela in hun resolute afwijzen van het Amerikaanse economische juk ten faveure van “eigen” Latijnsamerikaanse economische samenwerkingsverbanden als Mercosur waarvan de rendementen beter terugvloeien naar de latinosamenlevingen in plaats van vooral naar buitenlandse aandeelhouders.

Wat mij steeds meer verbaast, is de onbekendheid of blindheid van Europa voor deze ingrijpende maar (of wellicht juist én dus) veelbelovende economisch ontwikkelingen. Nota bene in een periode waarin Europese politici, bedrijven en banken allang tot niet meer in staat zijn dan tot het collectief wanhopig met onverantwoord eenzijdige en harde bezuinigingen verbergen van het angstwekkende besef dat ze geen idee meer hebben hoe ze de maatschappelijk rampzalige effecten van hun eigen neoliberale koers van de afgelopen decennia moeten keren. In de Nieuwe Wereld worden op grote schaal fascinerende experimenten uitgevoerd die zowel economisch als sociaal effectief zouden kunnen uitpakken of dat al doen. Maar wij Europeanen laten ons steeds verder het drijfzand induwen door onze leiders die hun flagrante visieloosheid en achterhaalde, bewezen contraproductieve economische en ideële doctrines maskeren met harde polariserende taal. En met enorme maatschappelijke onrust veroorzakende afbraakbezuinigingen die de rol van de overheid als hoeder van collectieve belangen structureel ondermijnen (wat stiekem nou net de bedoeling was).

Europa’s rol als politieke, economische en morele wereldleider lijkt uitgespeeld, de Europese volkeren zijn speelbal van de conservatieve elite. Voor de Amerikanen geldt hetzelfde in overtreffende trap. Maar elders wordt moedig en daadkrachtig gezocht naar nieuwe ordes die ten dienste staan van mensen in plaats van andersom. Wordt het niet tijd om een kijkje te gaan nemen in de Latijnsamerikaanse economische keuken? Misschien doen we inspiratie op. Voor nieuwe ordes. Waar meer mensen beter van worden. Waar de wereld beter van wordt.

De moord op Chico Mendes en de strijd van de rubbertappers, milieu-activisten en inheemse bewoners tegen de vernietiging van hun Amazonewoud. En de uitbuiting van arbeiders in de goudmijnen. Daar moest ik aan denken bij het lezen van berichten over de ellende rond de aanleg van de Belo Monte-waterkrachtcentrale middenin het gebied. Arbeiders staken er na de dood van één van hen door een bedrijfsongeval voor betere arbeidsomstandigheden, een hoger loon en het recht om eens per drie maanden naar huis te mogen in plaats van eens per half jaar (!). Stoottroepen van de militaire politie zijn ingezet, zogenaamd om de arbeiders te beschermen tegen mogelijke acties van de Xingu-Indianen die vechten voor behoud van hun leefgebied. Het Wilde Westen. Nog weinig lijkt er veranderd sinds de politieke moord in 1988 op Chico Mendes die internationaal aandacht vroeg en kreeg voor zijn strijd voor de Amazonenatuur. Twintig jaar geleden maakte de Nederlandse journalist en documentairemaker Manfred van Eijk een film over Chico’s strijd, die ik ondertitelde. Fotograaf Sebastião Salgado maakte in 1986 zijn beroemde foto’s van de ploeterende mijnwerkers in de Serra Pelada-goudmijn. Wanneer zou de wereld beelden kunnen gaan zien van het succes in de strijd voor behoud van het oerwoud…?

Hoewel het boek in Nederland niet zo bekend is als in veel andere landen, zullen velen toch weten wie le Petit Prince is. Het kinderboek is eigenlijk een filosofisch verhaal voor volwassenen over een buitenaards prinsje dat in de Sahara in gesprek raakt met zijn bedenker, de Franse schrijver en piloot Antoine de Saint-Exupéry. Het boek kwam uit in 1943 en werd in 1999 op de vierde plaats gekozen op de lijst van dagblad Le Monde met de honderd beste boeken van de twintigste eeuw. Auteur le Saint-Exupéry werd in 1900 geboren en vloog in het Interbellum als piloot voor de Franse posterijen de hele wereld over. Zo kwam hij ook regelmatig in Brazilië. Bij Campeche op het eiland Ilha de Santa Catarina aan de Zuid-Atlantische kust hadden de Franse posterijen een klein vliegveld waar de toen nog primitieve vliegtuigen konden landen voor kerosine en onderhoud na hun transatlantische vluchten. De gestudeerde Fransman sloot er vriendschap met een jonge visser. Hoewel ze elkaar niet konden verstaan, gingen ze vaak samen vissen en bereidden pirão (visstoofpotje) met hun vangst. Le Saint-Exupéry leerde ook Dona Chica, Deca’s jonge echtgenote, kennen en enkele van hun veertien kinderen. Bij de uitbraak van de Tweede Wereldoorlog ging hij het Franse leger in als gevechtspiloot en werd in 1944 als vermist opgegeven na een gevechtsmissie. Deca leefde tot 1993 en herinnerde zich tot op het laatst zijn vriend ‘Zé Perri’.

In Brazilië is het boek van De Kleine Prins bij jong en oud bekend en razend populair. De bewoners van Campeche zijn uiteraard razendtrots op hun beroemde buitenlander. Recent zijn er enkele documentaires over dit stukje Braziliaans-Franse geschiedenis gemaakt. Heel veel tastbare aanwijzingen zijn er echter niet meer. Het vliegveldje werd in 1939 verlaten door de Fransen die teruggingen naar Europa om Hitler te bevechten. Tien jaar later lieten ook de Brazilianen de plek voor wat het was. Nu is het een voetbalveldje. In Campeche staan een standbeeld van de visser Deca met zijn netten en een steen met plaquette ter nagedachtenis aan de Franse piloten.

In 2006 was ik in Campeche om er te tolken voor twee Braziliaanse jongens uit de streek die als kind waren geadopteerd door een Nederlands echtpaar. Via het programma Spoorloos hadden zij hun biologische moeder teruggevonden en gingen haar daar bezoeken. We logeerden in de pousada van meneer Vitor, afstammeling van Duitse immigranten die me in zuiver Duits vertelde van Le Saint-Exupéry. Het trof me hoeveel lijntjes tussen de Oude en de Nieuwe Wereld toen en daar bij elkaar kwamen.  Hoe heden en verleden van Europa en Amerika zich verenigden in verhalen en in mensen. Globalisering een ver-van-mijn-bed-show? Nee hoor. De wereld is een groot dorp. Met een immens collectief geheugen. En wij zijn allen dorpsbewoners.

Binnenkort is het niet meer mogelijk om een academische studie Portugees te volgen. Dat gaat niet alleen economisch grote negatieve gevolgen hebben voor de positie en kansen van Nederland (dat straks kennis en inzicht tekort komt om aan te haken bij Brazilië, de inmiddels vijfde economische supermacht van de wereld) maar ook cultureel en intellectueel. Wie leest en vertaalt er straks nog Cecilia Meirelles, een prachtige dichteres, in Brazilië verdiend wereldberoemd? Haar bijdrage aan de wereld is universeel en tijdloos. En binnenkort onbereikbaar voor Nederlanders. Dat kan ik niet laten gebeuren. Hier is ‘Motivo’, één van haar meest bekende gedichten. Prachtig.

Motief

Ik zing omdat het moment bestaat

en mijn leven compleet is.

Ik ben vrolijk noch verdrietig:

Ik ben een dichter.

Broeder van kortstondige dingen,

voel ik vreugde noch pijn.

Ik doorkruis nachten en dagen

op de wind.

Of ik ineenstort of me opricht,

of ik blijf of breek,

- ik weet het niet, ik weet het niet. Ik weet niet of ik voortbesta

of voorbijga.

Ik weet dat ik zing. En dat het lied alles is.

Het heeft het eeuwige leven als een wiekslag.

En op een dag zal ik stom zijn:

- niets meer.

Cecilia Meirelles, 1939

Eu canto porque o instante existe
e a minha vida está completa.
Não sou alegre nem sou triste:
sou poeta.

Irmão das coisas fugidias,
não sinto gozo nem tormento.
Atravesso noites e dias
no vento.

Se desmorono ou se edifico,
se permaneço ou me desfaço,
– não sei, não sei. Não sei se fico
ou passo.

Sei que canto. E a canção é tudo.
Tem sangue eterno a asa ritmada.
E um dia sei que estarei mudo:
– mais nada

Een micro-basiscursus Portugees van Brazilië in blogvorm. Met de eerste zinnetjes die je moet leren om een begin van een gesprek te kunnen voeren. Want nu Brazilië één van de belangrijkste en meest invloedrijke landen ter wereld aan het worden is, zul je eraan moeten geloven natuurlijk. Kijken hoe het gaat… Als je op de woordjes klikt, kom je op de briljante website Forvo terecht waar je de uitspraak horen door echte Brazilianen. Een paar vuistregels: Het Portugees maakt verschil tussen mannelijke en vrouwelijke woorden. Een lettergreep met een accent krijgt de klemtoon. De letter -u- spreek je altijd uit als -oe-. De klank -nh- spreek je uit als -nj-. De dubbele klinker -ou- spreek je uit als (let op!) -o0-. Een slangetje op een letter geeft een nasale klank aan. De -ç- spreek je uit zoals in het Franse -garçon-, dus als een -s-. Muito sucesso! En laat even weten hoe het ging, hieronder of via het contactformulier…

Bom dia! Goeiemorgen 

Boa tarde! Goeiemiddag (vanaf plm. 14u.)

Boa noite! Goeienavond (vanaf plm. 19u.)

Oi! Tudo bom? Hoi, alles goed?

Olá! Tudo bem! Hoi, ja, prima!

Meu nome é ….. Mijn naam is …

Cual é o seu nome? Hoe is jouw naam? (-cual- spreek je uit als -kwal-)

O senhor é de onde? Waar komt u vandaan, meneer? (lett.: U bent van waar?)

A senhora é de onde? Waar komt u vandaan, mevrouw? (lett.: U bent van waar?)

Eu sou da Holanda/da Bélgica. Ik kom uit Nederland/België. (lett.: Ik ben van Nederland/België.)

Falar Português é muito difícil. Portugees spreken is erg moeilijk.

Quer uma caipirinha? Wil je een caipirinha?

Quero, sim! Ja, graag! (lett.: Ik wil, ja!)

Obrigado! Dank je (als je een man bent)

Obrigada! Dank je (als je een vrouw bent)

Tchau! Doei, dag, houdoe, hoje, ajuus, ayo, doeg (zelfde uitspraak als het Italiaanse -ciao-)

Eu sou Ik ben

Voçê é Jij bent

Ele é Hij is

Ela é Zij is

O Senhor é U bent (tegen een man)

A Senhora é U bent (tegen een vrouw)

Nós somos Wij zijn

Voçês são Jullie zijn

Eles são Zij zijn (mannen of mannen en vrouwen bij elkaar)

Elas são Zij zijn (vrouwen)

Os Senhores são U bent (meerdere mannen die je met -u- aanspreekt)

As Senhoras são U bent (meerdere vrouwen die je met -u- aanspreekt)

Het bestuur van de faculteit Geesteswetenschappen heeft besloten de opleiding Portugese Taal en Cultuur op te heffen. Ik kan niet terugvinden waarom: wellicht als bezuinigingsmaatregel. Verbazingwekkend is de beslissing wel. Okee, Portugal speelt op het internationale podium geen rol van betekenis en heeft het economisch moeilijk. Portugeessprekende gebieden in Afrika en Azië doen ook nog niet erg mee. Hoewel een land als Mozambique in de lift zit. Maar dan Brazilië. Geografisch én qua inwoneraantal (195 miljoen inwoners) één van de grootste landen ter wereld. Van de BRIC-landen economisch veruit het best presterende en politiek steeds stabieler waardoor de welvaart van de bevolking stijgt. Internationaal claimt Brazilië een steeds grotere rol. Het wil een permanente zetel in de Verenigde Naties en bekritiseert openlijk heetgebakerde regimes zoals dat van Iran, Venezuela en Cuba. De Braziliaanse president Dilma Rousseff stelde op bezoek in Brussel openlijk de Europese bezuinigingsdrift ter discussie maar bood wel aan om samen met China de noodlijdende Euro een fikse kapitaalinjectie te geven.  Maar de universiteit van Utrecht stopt de opleiding Portugees. Verbijsterend. Door instituties voor broodnodige kennisontwikkeling te schrappen gaat Nederland niet alleen de academische, intellectuele boot missen maar ook de economische en politieke.

In 2014 is Brazilië gastheer van de WK voetbal, in 2016 van de Olympische Zomerspelen. In 2001 startte het ambitieuze overheidsprogramma Fome Zero ter bestrijding van honger en armoede. In negen jaar tijd ontsnapten daardoor 28 miljoen Brazilianen (!) aan extreme armoede. De geestelijk vader van Fome Zero, José Graziano da Silva, is nu directeur-generaal van de Food & Agriculture Organisation (FAO) van de VN. De VS willen dolgraag de banden met Brazilië versterken: Deze maand gaat president Obama gezellig bij Dilma op bezoek en kort erna legt ze een tegenbezoek aan Amerika af. Beide regeringen hebben onlangs een convenant gesloten om 75.000 Braziliaanse studenten op te leiden in de VS: Brazilië heeft alle natuurlijke hulpbronnen om de eigen broek meer dan op te houden maar ontbeert vooralsnog kennis en vernieuwingskracht. De regering investeert honderden miljoenen in alternatieve energie, duurzame innovatie en technologie maar ook in sociale programma’s op het gebied van gezondheid, onderwijs, lokale infrastructuur en democratisering. Het internationale bedrijfsleven ziet er veel kansen: Europa en de VS onderhandelen met de Brazilianen over verlaging van tariefmuren en andere handelsbarrières. Brazilië heeft en doet, kortom, alles om één van de belangrijkste wereldmachten te worden en te blijven. Maar de Nederlandse regering blijft kiezen voor politiek gewin op korte termijn in plaats van maatschappelijke investeringen in de toekomst. En de Universiteit van Utrecht ontneemt Nederland en Europa een enorme kans op academische, economische en maatschappelijke kruisbestuiving. Om moe van te worden.

Schrale troost: Gelukkig zijn er nog de Latijns-Amerikastudies van de Universiteit van Leiden. Mijn oude opleiding waar ik veel heb geleerd en die de poort naar de wereld voor me werd. Dat er zich maar veel nieuwe studenten mogen melden…

NB. Op de foto boven dit blog: Omringd door mijn studenten Engels aan de FECLIP van Iporá in de Braziliaanse deelstaat Goiás, oktober 1990. op de andere foto de campus van de Federale Universiteit van Goiás, december 2010

Een vreemde taal leren doe je met boeken. Tenminste, zo was dat vroeger op school. En in al mijn jaren als docent Portugees en Engels heb ik met boeken gewerkt (hoewel ik altijd zoveel mogelijk aanvullende materialen en middelen heb ingezet zoals films, muziek, tv, kranten en tijdschriften). Ook mijn kinderen op de middelbare school hebben tekst- en oefenboeken voor hun taalvakken. Maar waar we vroeger hooguit af en toe met een koptelefoon op naar een cassettebandje konden luisteren, zijn er nu veel meer leermiddelen beschikbaar. Dvd’s met oefenmateriaal waarmee een leerling op elk moment van de dag aan de slag kan. Online woordenboeken en vertaalmachines, programma’s met voorbeeld-uitspraak, oefenteksten en  invuloefeningen. Skype waarmee docent en leerling direct contact hebben ook al zijn ze beiden aan een andere kant van de wereld. Vertaal-apps voor tablets of smartphone. Zelfs social media als Twitter en Facebook kunnen docenten gebruiken om hun leerlingen te begeleiden bij het aanleren van een vreemde taal. En nu wordt er gewerkt aan serious games. Gamen doen veel mensen, vooral jongeren, puur voor de lol. Uren aan een stuk. Maar wat als je lekker kunt gamen en tegelijk iets nieuws kunt leren waar je veel aan hebt? Zonder dat je in de gaten hebt dat je van alles leer? Maar wel op zo’n manier dat je het nooit meer vergeet en ook moeiteloos kunt toepassen in het echte leven?

Voordelen van alle nieuwe leermiddelen: Door het gevarieerde aanbod en de toegankelijkheid op elke plaats en tijd is het voor een taaldocent  gemakkelijker om een onderwijsprogramma samen te stellen dat past bij de individuele leerstijl van elke leerling. Als een taalstudent kan leren op een manier die aansluit bij zijn interesses en capaciteiten, is de kans dat hij zich de te leren stof echt eigen maakt en kan toepassen in de praktijk groot. Groter dan wanneer iemand die geen aanleg heeft voor taal of moeite heeft veel theorie te verwerken wordt gedwongen om eindeloos teksten te lezen, invuloefeningen te maken en rijtjes te leren uit een boek. Dat roept alleen contraproductieve frustratie en weerzin op. Nadeel van de meeste van die digitale leermiddelen is echter nog steeds dat ze uitgaan van hetzelfde oude principe: Eerst theoretische kennis opdoen, daarna proberen toe te passen in de praktijk. Het natuurlijke leerproces van mensen wordt op deze manier kunstmatig opgeknipt wat de effectiviteit van dat proces sterk beperkt.

Denk aan het gezegde “Al doende leert men”. Baby’s leren vanaf het allereerste begin door te experimenteren. Letterlijk met vallen en opstaan ontdekken ze hoe de wereld in elkaar steekt en wat ze moeten doen om erin te leven. Begeleid en ondersteund door mensen die hen zijn voorgegaan. Baby’s leren zo ook hun moedertaal of -talen. Niet door eerst uit hun hoofd te leren hoe de grammatica in elkaar steekt en hoe ze zinnen moeten bouwen. Nee, ze zijn nieuwsgierig en nemen automatisch actief deel aan de wereld om hen heen. Zo leren ze spelenderwijs, zonder erbij na te denken, intuïtief en associatief hoe alle elementen heten waaruit hun wereld is opgebouwd en hoe ze al die namen moeten uitspreken en op een effectieve manier moeten inzetten.

Maar niet alleen baby’s leren op deze manier. Natuurlijk leggen professionals in hun vooropleiding een flinke theoretische basis aan voordat ze hun beroep gaan uitoefenen. Maar dat beroep leren ze pas echt als ze eenmaal aan het werk zijn. Dan gaan ze de kennis toepassen en kunnen ze die kennis pas echt uitbouwen, vaardigheden en inzichten ontwikkelen. Daarom zijn leren en werken altijd gecombineerd: Tegenwoordig in het middelbaar en hoger beroepsonderwijs, vroeger in de constructie van de meester met zijn gezellen.

Mijn zoon is een gamer. Van jongs af aan. Uren, dagen lang, als hij de kans tenminste krijgt. Want ik heb in principe niks tegen games maar het gamen mag hem niet zo consumeren dat hij nergens anders meer aan toekomt en zich nauwelijks nog bewust is van wat er om hem heen gebeurt of moet gebeuren. Dus gaat regelmatig de rem erop. Met uitleg. En regelmatig chagrijn van beide kanten. Zoals bij zoveel ouders en pubers, hoor ik. Maar het gamen heeft me wel aan het denken gezet. Want door vanaf zijn vroegste jeugd Engelstalige games te spelen nog voordat iemand hem iets van Engels had geleerd, leest, spreekt en schrijft hij op z’n zestiende nu meer dan uitstekend Engels. En dat deed hij al voordat hij op school Engels begon te leren. Rara, hoe kan dat…

Dat kan doordat een game is ontworpen om te worden gespééld. Om uit te dagen tot een ontdekkingstocht. Om leuk te worden gevonden. De meest populaire games worden door miljoenen mensen over de hele wereld gespeeld, off- en online, individueel en collectief. Al die mensen spelen om het spelen, op zoek naar amusement en prettige prikkels in een spannende aantrekkelijke virtuele wereld waarin ze zich kunnen uitleven of tijdelijk ontsnappen aan de echte, meer prozaïsche wereld. Maar intussen leren ze van alles. Zonder dat ze zich daarvan bewust zijn. Ze leren snel nadenken en handelen op bijvoorbeeld meerdere van elkaar verschillende maar tegelijk aanwezige signalen. Als ze online met anderen spelen, oefenen ze voortdurend hun communicatieve vaardigheden door schriftelijk of met behulp van oortjes of een webcam te chatten, meestal in het Engels. Ze leren gevarieerde muziek kennen, vergroten hun probleemoplossende vermogens door steeds moeilijkere kwesties op te lossen in de vorm van bijvoorbeeld quests en missies. Hun fantasie wordt aangesproken, ze denken na over wat ze tegenkomen en missen en chatten daar met medespelers over. Door alle interactie en stimulansen ontwikkelt hun kritisch vermogen zich en waarschijnlijk ook hun vermogens tot incasseren en reflecteren.

Dit zijn allemaal competenties die een mens ook in de echte wereld dagelijks nodig heeft, zowel in zijn persoonlijke als zijn professionele leven. Noodzakelijke competenties worden dus vrijwillig, enthousiast spelenderwijs geleerd, ontwikkeld, versterkt. Intussen doen we nog steeds dappere maar moeizame, vaak weinig effectieve want nauwelijks beklijvende pogingen om via een kunstmatig uit elkaar getrokken van bovenaf opgelegd, ouderwets leerproces onze kinderen op school allerlei kennis en vaardigheden aan te leren. Wordt het niet eens tijd om games in te zetten als leermiddel? En dan niet de zogeheten educatieve games die leren, je ontwikkelen als doel hebben en ‘dus’ niet erg uitnodigen om te spelen. Nee, échte games die het andersom doen: je ontwikkelen op allerlei vlakken als middel met spelen, je vermaken als doel.

Ik las laatst een artikel over burgemeesters die leren hoe ze in de praktijk moeten omgaan met grote gemeentelijke en regionale crises door middel van een serious game. Daarin worden verschillende soorten rampen zo realistisch mogelijk nagebootst zodat burgemeesters hun competenties om onder grote druk de juiste beslissingen te nemen te ontwikkelen. Een soort vluchtsimulator dus die bijvoorbeeld straaljagerpiloten gebruiken voor hun training. Doordachte creatieve realistische maar fantasierijke (dat is geen contradictie) serious games die leerlingen, studenten, cursisten geheel vrijwillig en zelfs enthousiast spelen omdat ze naadloos aansluiten bij hun interesses, natuurlijke gedrag en behoeftes. Zou dat niet een flinke stap voorwaarts zijn in de ontwikkeling van effectief integraal onderwijs dat onze kinderen helpt zich volop uit te rusten met wat ze nodig hebben als mens en wereldburger?

Hm, ik begon dit blog over het leren van vreemde talen. Maar al schrijvende verstevigt zich het besef dat serious games een tamelijk ingrijpende onderwijsontwikkeling kunnen worden. In de breedste zin des woords.

Eigenlijk zou alle kennis gratis, openbaar en voor iedereen toegankelijk en bruikbaar moeten zijn. Open source, heet dat tegenwoordig op Internet. Zodat iedereen ervan kan profiteren, zijn leven er leuker mee kan maken en de samenleving er beter van wordt. Da’s natuurlijk een mooi ideaal maar de realiteit is dat er ook brood op de plank moet en vooralsnog helaas alleen de zon voor niets opgaat. Ik ben taaldocent en adviseur Braziliaanse zaken, daar zit een investering in van jaren studie en twee decennia werkervaring, en daarmee verdien ik m’n brood. Hetzelfde geldt voor mijn collega’s. Maar een kleine stap in de richting van kennis delen biedt misschien Twitter. Brazil4dummies gaat vanaf vandaag regelmatig, het liefst elke werkdag, woorden, uitdrukkingen en weetjes uit het Portugees tweeten. Met leerzame links erbij. Zo kan iemand met weinig geld of tijd toch de beginselen van een prachtige wereldtaal leren. En wie meer wil, weet waar het te vinden: Bij Brazil4dummies…